Tıp fakültesi eğitimi, sadece klinik becerileri değil, aynı zamanda güçlü bir akademik araştırma ve bilimsel yazım yetkinliğini de gerektirir. Öğrenciler, dönem projeleri, bitirme tezleri, derleme makaleleri veya sunum raporları hazırlarken, sistematik bir literatür taraması yapmak, bu taramadan elde ettikleri bilgileri akademik kurallara uygun bir kaynakça ile desteklemek ve nihai çalışmalarının özgünlüğünü kanıtlamak için bir Turnitin raporu sunmak zorundadır. Bu üç unsur, tıbbi araştırmanın güvenilirliğinin, şeffaflığının ve etik bütünlüğünün temel taşlarıdır. Bu kapsamlı rehber, tıp öğrencilerinin bu kritik süreçleri nasıl verimli, hatasız ve etik bir şekilde yönetebileceklerini adım adım açıklamaktadır.
Bölüm 1: Sistematik ve Etkin Literatür Taraması Nasıl Yapılır?
Tıpta literatür taraması, rastgele makale okumak değil, belirli bir klinik soruya yanıt arayan planlı ve tekrarlanabilir bir süreçtir.
1 Araştırma Sorusunu ve Kriterleri Netleştirme
Taramanızın odak noktası, net bir PICO formatındaki klinik sorudur:
- P (Population/Hasta): Hangi hasta grubu? (Örn: 65 yaş üstü tip 2 diyabet hastaları)
- I (Intervention/Müdahale): İncelenen müdahale nedir? (Örn: Yeni bir oral antidiyabetik ilaç)
- C (Comparison/Karşılaştırma): Karşılaştırma nedir? (Örn: Standart metformin tedavisi)
- O (Outcome/Sonuç): Ölçülecek sonuç nedir? (Örn: HbA1c düzeyinde düşüş, yan etki profili)
Ayrıca, hangi çalışma türlerini (randomize kontrollü çalışma, kohort, sistematik derleme) ve hangi zaman aralığını (son 5 yıl) dahil edeceğinizi belirleyin.
2 Doğru Veritabanları ve Arama Stratejisi
Tıpta kullanılan başlıca akademik veritabanları:
- PubMed/Medline: Biyomedikal literatürün merkezi. MeSH (Medical Subject Headings) terimlerini kullanarak hassas arama yapın.
- Web of Science ve Scopus: Disiplinler arası, atıf analizi için güçlü.
- Cochrane Library: Sistematik derlemeler ve randomize kontrollü çalışmalar için altın standart.
- TR Dizin (ULAKBİM) ve Google Akademik: Yerli literatür ve genel tarama için.
Arama stratejiniz: PICO bileşenlerinizi anahtar kelimelere ve MeSH terimlerine dönüştürün. Bunları Boolean operatörleriyle (AND, OR, NOT) birleştirin. Örn: (“Diabetes Mellitus, Type 2″[MeSH]) AND (“Drug X”[Title/Abstract]) AND (“randomized controlled trial”[Publication Type])
PubMed
MeSH Terms
Boolean Operators
3 Makale Eleme, Veri Çıkarma ve Sentez
Bulduğunuz yüzlerce makaleyi titizlikle eleyin:
- Başlık ve Özete Göre Eleme: Konu dışı ve tekrarlayan makaleleri elerin.
- Tam Metin İncelemesi: Kalan makalelerin tam metinlerini, önceden belirlediğiniz dahil etme/kriterlerine göre okuyun.
- Veri Çıkarma: Seçilen makalelerden, çalışmanın tasarımını, hasta sayısını, müdahaleyi, sonuçları ve istatistiksel verileri standart bir forma kaydedin.
- Sentez: Çıkarılan verileri karşılaştırarak, sorunuza cevap veren bir sonuç ve tartışma bölümü yazın. Çalışmaların metodolojik kalitesini (risk de yanlılık) değerlendirin.
Literatür Taramasını Kolaylaştıran Araçlar
- Referans Yönetim Yazılımları: Zotero, Mendeley veya EndNote. Makaleleri düzenler, PDF’leri depolar ve otomatik kaynakça oluşturur.
- Sistematik Tarama Yazılımları: Rayyan veya Covidence, makale eleme sürecinde ekip çalışmasını kolaylaştırır.
- PRISMA Akış Diyagramı: Tarama ve eleme sürecinizi görselleştirmek için standart bir diyagramdır. Kullanımı çok tavsiye edilir.
Bölüm 2: Tıpta Akademik Kaynakça Hazırlama (Vancouver/AMA Stili)
Tıp literatüründe en yaygın kullanılan kaynakça stili Vancouver (NLM) veya AMA stilidir. Temel kurallar:
- Metin İçi Atıf: Kaynaklara, metin içinde parantez içinde numara verilerek atıfta bulunulur. Örn: “… bu konuda yapılan çalışmalar benzer sonuçlar göstermiştir (1, 5-7).”
- Kaynakça Listesi: Metin içinde kullanıldıkları sıraya göre numaralandırılır.
- Standart Format: Her kaynak türü (dergi makalesi, kitap, web sitesi) için belirli bir format vardır. Bir dergi makalesi için genel format: Yazar(lar). Makale başlığı. Dergi Adı. Yıl;Cilt(Sayı):Sayfa Aralığı.
Asla yapılmaması gereken: Kaynakları manuel yazmak veya düzenlemek! Yukarıda bahsedilen referans yönetim yazılımları (Zotero, Mendeley), Microsoft Word’e entegre olur ve sizin için hem metin içi atıfları hem de kaynakça listesini otomatik ve hatasız oluşturur.
Bölüm 3: Turnitin Raporu Nedir ve Nasıl Yönetilir?
Turnitin, metinlerin internet ve akademik veritabanlarındaki diğer kaynaklarla benzerlik oranını (intihal/örüntü eşleşmesi) tespit eden bir yazılımdır. Tıp fakülteleri genellikle tez ve önemli projelerde bu raporu ister.
Turnitin Raporunu Anlamak ve İyileştirmek
Rapor, benzer bulunan her bölümü renkli ve kaynağı belirtilerek gösterir. Önemli olan benzerlik yüzdesi değil, bu benzerliğin niteliğidir.
- Kabul Edilebilir Benzerlik: Alıntı yapılan ve tırnak içinde gösterilen cümleler, metodoloji bölümündeki standart tanımlar, yaygın kullanılan tıbbi terimler.
- Kabul Edilemez Benzerlik (İntihal): Başka bir kaynaktan kelimesi kelimesine alınan ve tırnak içine alınmayan/ kaynak gösterilmeyen cümleler, fikirlerin özgün ifade edilmeden kopyalanması.
Benzerlik Oranını Düşürmek İçin:
- Doğrudan alıntıları minimuma indirin, mutlaka tırnak içinde gösterin.
- Okuduğunuz kaynağın fikrini kendi cümlelerinizle özetleyin (parafraz yapın). Bu en kritik beceridir.
- Parafraz yaptığınız her fikir için de mutlaka uygun numaralı atıf yapın.
- Çalışmanızı bitirdikten sonra, teslim etmeden önce bir intihal raporu alarak kendi kontrolünüzü yapın ve sorunlu bölümleri düzeltin.
Teslim Öncesi Son Kontrol Listesi
- Literatür taramam, net bir PICO sorusuna cevap veriyor mu?
- Tüm kullanılan kaynaklar, metin içinde doğru numara ile atıf aldı mı?
- Kaynakça listem, Vancouver/AMA stil kurallarına tam uygun mu? Bir referans yönetim programı ile kontrol ettim mi?
- Turnitin raporumu aldım mı? Yüksek benzerlik gösteren tüm bölümler ya doğru alıntılandı ya da özgün şekilde yeniden yazıldı mı?
- Çalışmanın tüm bölümleri (özellikle metodoloji ve tartışma) kendi özgün yorum ve sentezimi içeriyor mu?
Literatür taraması, kaynakça düzeni ve intihal kontrolü, tıp eğitiminin ve gelecekteki akademik kariyerinizin ayrılmaz parçalarıdır. Bu süreçlerde gösterilecek metodolojik titizlik, sadece bir ödevi geçmek için değil, bilime katkıda bulunacak, etik ve güvenilir bir hekim-araştırmacı olma yolunda temel bir disiplin kazanmak içindir. Bu zorlu ama öğretici süreçte, ihtiyaç duyduğunuzda hazırlama ve akademik yardım hizmetlerinden danışmanlık almak, stratejinizi güçlendirebilir. Unutmayın, amacınız sadece bilgiyi toplamak değil, onu eleştirel bir bakışla değerlendirip, özgün bir sesle sentezleyerek tıp bilimine saygın bir şekilde katkıda bulunmaktır.
Unutmayın, titiz bir literatür taraması ve doğru kaynak gösterimi, sadece akademik bir gereklilik değil, tıp etiğinin ve bilimsel dürüstlüğünüzün en temel yansımasıdır. Bu disiplin, gelecekte hastalarınıza sunduğunuz kanıta dayalı tedavinin de ilk provasıdır.
